Czy lekarz ma obowiązek przyjąć pacjenta? To zagadnienie wzbudza wiele emocji i pytań zarówno wśród pacjentów, jak i przedstawicieli zawodów medycznych. Odpowiedź zależy od kilku kluczowych czynników, w tym okoliczności zgłoszenia się pacjenta, zagrożenia zdrowia lub życia oraz przepisów szczegółowych. Poniżej przedstawiamy najważniejsze fakty i procedury decydujące o tym, w jakich sytuacjach lekarz ma obowiązek udzielenia pomocy, a kiedy może legalnie odmówić przyjęcia pacjenta.
Bezwarunkowy obowiązek przyjęcia pacjenta w sytuacjach nagłych
Lekarz ma bezwzględny obowiązek udzielenia pomocy w przypadku zagrożenia życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia. W takiej sytuacji nie ma znaczenia status pacjenta, limity rozliczeniowe Narodowego Funduszu Zdrowia ani inne ograniczenia organizacyjne – konieczność działania wynika bezpośrednio z art. 30 Ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty (UZL). Oznacza to, że odmowa przyjęcia lub udzielenia pomocy w sytuacji bezpośredniego zagrożenia zdrowia lub życia jest niedopuszczalna i stanowi złamanie prawa [1][2][3][4].
Ten obowiązek dotyczy zarówno placówek szpitalnych, jak i podstawowej opieki zdrowotnej, niezależnie od limitu umowy z NFZ czy innych formalności. Izba przyjęć w szpitalu musi działać całodobowo, a w przypadkach nagłych pacjent może zostać przyjęty bez skierowania. O przyjęciu decyduje lekarz dyżurny na podstawie badania stanu zdrowia [3].
Możliwość odmowy udzielenia świadczenia poza sytuacjami pilnymi
Poza opisanymi wyżej przypadkami, lekarz może odmówić lub odstąpić od leczenia, o ile nie zachodzi zagrożenie życia lub zdrowia. Decyzja taka musi być zawsze odpowiednio uzasadniona i odnotowana w dokumentacji medycznej (art. 38 ust. 1 UZL) [2][4][7]. Jednocześnie pacjent powinien zostać poinformowany o innych możliwościach uzyskania świadczenia, w tym o lekarzach lub placówkach, które mogą udzielić mu pomocy [2][4].
Odmowa jest dopuszczalna m.in. w przypadku utraty zaufania pacjenta do lekarza, braku zgody pacjenta na proponowane leczenie czy też z innych ważnych przyczyn przewidzianych w ustawie lub regulaminie placówki. Szczegółowy katalog przyczyn odmowy dotyczy lekarzy pozostających w stosunku pracy – tu również muszą być spełnione określone przesłanki (art. 38 ust. 3 UZL) [2][4][7].
Znaczenie świadomej zgody pacjenta i jej wpływ na możliwość odmowy
Kluczową przesłanką udzielenia świadczenia zdrowotnego jest świadoma i dobrowolna zgoda pacjenta (art. 32 UZL) [1][2][5]. Lekarz nie może podjąć leczenia bez wcześniejszego uzyskania zgody – wyjątkiem są sytuacje nagłe. W przypadku pacjentów małoletnich powyżej 16 roku życia wymagana jest samodzielna zgoda pacjenta oraz przedstawiciela ustawowego (art. 17 Ustawy o prawach pacjenta – UPP) [5][6]. Gdy nie jest możliwe uzyskanie zgody przedstawiciela, a stan pacjenta nie wymaga natychmiastowej pomocy, lekarz ma prawo odmówić udzielenia świadczenia [5].
Bez właściwej informacji dla pacjenta – obejmującej cel, zakres i przewidywane skutki interwencji medycznej – zgoda jest nieważna. To oznacza, że sam brak zgody lub jej wycofanie w warunkach, które nie wymagają interwencji ratunkowej, obliguje lekarza do odstąpienia od leczenia [4][5][6].
Prawa pacjenta a procedura odmowy przyjęcia
Obecnie szczególny nacisk kładzie się na prawo pacjenta do informacji i świadomego wyboru. Zgodnie z art. 10 Ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, każda odmowa w placówce szpitalnej wymaga pisemnego uzasadnienia, które przekazuje się pacjentowi oraz wpisania jej do specjalnej księgi odmów [3]. Podobnie postępuje się w innych placówkach, gdzie lekarz wpisuje przyczynę odmowy do dokumentacji medycznej pacjenta oraz informuje go o alternatywnych sposobach uzyskania porady lub leczenia [2][4].
W zakresie podstawowej opieki zdrowotnej lekarz rodzinny każdorazowo decyduje, czy zachodzi medyczna konieczność odbycia wizyty lekarskiej [1]. Odmowa świadczenia wymaga odnotowania przyczyny oraz poinformowania pacjenta [2].
Szczegółowe mechanizmy działania w placówkach medycznych
W szpitalach funkcjonuje izba przyjęć, czynna przez całą dobę, przyjmująca pacjentów zarówno ze skierowaniami, jak i w nagłych przypadkach. W sytuacji nagłej, nawet bez skierowania, pacjent zostaje przyjęty i poddany badaniu przez lekarza dyżurnego, który podejmuje decyzję o dalszym postępowaniu [3].
W gabinetach prywatnych lub poradniach rodzinnych lekarz kieruje się zarówno oceną kliniczną, jak i obowiązującymi przepisami, decydując o potrzebie osobistego udzielenia świadczenia. Jest to ściśle powiązane z oceną ryzyka oraz zasadą minimalnej interwencji niezbędnej dla zachowania zdrowia pacjenta [1][2].
Podsumowanie: kiedy lekarz musi, a kiedy może odmówić przyjęcia pacjenta?
Lekarz ma obowiązek przyjąć każdego pacjenta w przypadku zagrożenia życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub zdrowia. Czynność ta jest niezależna od okoliczności zewnętrznych, kontraktowych czy administracyjnych i wynika z przepisów prawa [1][2][3][4].
W przypadku braku pilności lub zagrożenia lekarz może odmówić przyjęcia lub leczenia, jeżeli uzasadni tę decyzję, odnotuje ją w dokumentacji i wskaże pacjentowi alternatywne możliwości. Odmowa jest także dopuszczalna w przypadku braku zgody pacjenta lub utraty przez niego zaufania do lekarza [2][4][7].
Procedury prowadzenia odmów oraz rejestracji tych zdarzeń są uregulowane prawnie i służą zabezpieczeniu zarówno praw pacjenta, jak i odpowiedzialności zawodowej lekarza [2][3][4].
Źródła:
- https://medunit.pl/article/artykul/162-przychodnia-odmawia-przyjecia
- https://www.mp.pl/pytania/pediatria/chapter/B25.QA.21.1.3.
- https://www.nfz-lodz.pl/about/4689-prawo-pacjenta-do-wyboru-szpitala-i-lekarza
- https://www.magazyn-stomatologiczny.pl/a5218/Prawo-lekarza-oraz-lekarza-dentysty-do-odmowy-udzielenia-pacjentowi-swiadczen-zdrowotnych.html/m64
- https://izba-lekarska.org.pl/izba-dla-ciebie/porady-prawne/komentarze-interpretacje-prawne/czy-maloletni-moze-bez-przedstawiciela-ustawowego-rodzica-zglosic-sie-do-lekarza
- https://ojs.academicon.pl/bsa/article/download/9771/10358
- http://pacjent.gov.pl/poznaj-swoje-prawa
fizjoterapeutaiprawo.pl to specjalistyczna platforma łącząca świat fizjoterapii z rzeczywistością prawną. Portal dostarcza praktycznej wiedzy dla fizjoterapeutów prowadzących własne gabinety i wszystkich zainteresowanych bezpieczną praktyką zawodową.