Ergonomia w pracy i życiu codziennym dzieli się na kilka zasadniczych obszarów: ergonomia fizyczna, poznawcza i organizacyjna, a także na praktyczne podejścia projektowe: koncepcyjną oraz korekcyjną. Każdy z tych obszarów opisuje inne cele i metody działań, wspólnie wpływając na zdrowie, bezpieczeństwo i efektywność użytkowników [3][4].
Definicja oraz zakres ergonomii
Ergonomia to nauka zajmująca się optymalnym dostosowaniem narzędzi, urządzeń, technologii, organizacji i środowiska do wymagań fizycznych, psychicznych i społecznych człowieka, zarówno w pracy, jak i w życiu codziennym [5]. Podstawowym celem ergonomii jest dążenie do zapewnienia komfortu, zdrowia, bezpieczeństwa i satysfakcji człowieka w środowisku technicznym [3].
Termin „ergonomia” wywodzi się z greckich słów ergon i nomos, co oznacza odpowiednio „praca” i „prawo”; pojęcie to zostało opracowane i rozwijane między innymi przez badaczy takich jak Wojciech Jastrzębowski [4][6]. Każda z dziedzin ergonomii ma swój odrębny zakres i rodzaj oddziaływania — ich integracja jest niezbędna dla całościowej poprawy jakości funkcjonowania człowieka w środowisku pracy i poza nim [3].
Główne obszary podziału ergonomii
Ergonomia fizyczna obejmuje analizę wymiarów ciała, postawy, sił i obciążeń, powtarzalnych ruchów oraz projektowania stanowisk pracy w taki sposób, aby zmniejszyć ryzyko powstania urazów mięśniowo-szkieletowych i innych negatywnych skutków zdrowotnych [3][9].
Ergonomia poznawcza odnosi się do procesów percepcyjnych, takich jak uwaga, pamięć oraz obciążenie poznawcze. Kluczowe znaczenie ma tutaj projektowanie interakcji człowiek-system, by ograniczyć liczbę popełnianych błędów i zmniejszyć stres wynikający z nadmiernych wymagań poznawczych [3].
Ergonomia organizacyjna (znana także jako ergonomia socjotechniczna) koncentruje się na strukturze pracy, komunikacji, opracowywaniu harmonogramów, zmniejszaniu zmęczenia, a także na kulturze pracy i wdrażaniu efektywnych form organizacji [3][5].
Podział na te trzy fundamentalne obszary jest uzupełniany przez dwa podejścia projektowe: ergonomię koncepcyjną (planowanie rozwiązań ergonomicznych od początku np. na etapie projektowania przestrzeni lub stanowiska pracy) oraz ergonomię korekcyjną (wprowadzanie poprawek i dostosowań w gotowym środowisku) [1][2].
Podejścia praktyczne: ergonomia koncepcyjna i korekcyjna
Ergonomia koncepcyjna koncentruje się na zagadnieniach związanych z planowaniem całego środowiska pracy, uwzględniając potrzeby przyszłych użytkowników jeszcze przed wdrożeniem rozwiązań technicznych lub architektonicznych [1][2]. W tym podejściu szczególnie ważna jest analiza wymagań użytkownika, dobór właściwych wymiarów, zasięgów i funkcji, a także testowanie prototypów pod kątem ich dostosowania [3].
Ergonomia korekcyjna objawia się w działaniach naprawczych na już istniejących stanowiskach pracy: identyfikacja zagrożeń, dostosowanie wyposażenia, zmian ustawień, wdrażanie szkoleń i środków ochronnych oraz monitorowanie efektów tych zmian [2][6]. Efektywność ergonomicznych korekt zależy od jakości przeprowadzonego audytu i trafności dobranych interwencji.
Elementy składowe i procesy ergonomii
W ergonomii fizycznej fundamentalne znaczenie mają pojęcia: antropometrii (pomiary ciała i ich zastosowanie w projektowaniu) oraz biomechaniki (badanie obciążeń mięśniowo-szkieletowych) [9]. Uwzględnia się także istotę odpowiedniego oświetlenia, poziomu hałasu, mikroklimatu oraz właściwego rozmieszczenia stanowiska i wyposażenia [1].
W obszarze ergonomii poznawczej projektuje się przyjazne i intuicyjne interfejsy użytkownika, uwzględniając ograniczenia i możliwości ludzkiej percepcji i pamięci [3]. Zmniejszanie obciążenia poznawczego przez przemyślane przekazywanie informacji oraz efektywną komunikację stanowi główną oś działań [3].
Ergonomia organizacyjna skupia się na projektowaniu procedur, planowaniu harmonogramów, wdrażaniu przerw i rotacji zadań, a także prowadzeniu szkoleń oraz ocen ryzyka ergonomicznego [7][5]. Proces oceny skuteczności rozwiązań ergonomicznych opiera się zarówno na obserwacji, jak i wykorzystywaniu narzędzi pomiarowych (ankiet, testów biomechanicznych, systemów oceny ryzyka takich jak RULA czy NIOSH) [9][3].
Zależności między obszarami ergonomii i skuteczność interwencji
Poprawa ergonomii fizycznej wpływa na zmniejszenie liczby absencji chorobowych i wzrost produktywności, jednak takie działania muszą iść w parze z uwzględnieniem wymagań ergonomii poznawczej i organizacyjnej. Przykładowo ergonomiczne narzędzie nie eliminuje źródeł błędów wtedy, gdy procedury pracy są nieprawidłowo skonstruowane lub zbyt wymagające poznawczo [5][3].
Wdrażanie rozwiązań na etapie projektowania miejsc pracy oraz produktów jest zwykle bardziej efektywne kosztowo niż późniejsze, doraźne korekty. Z tego względu zaleca się integrację ergonomii od najwcześniejszych faz projektowania. Skuteczne przedsięwzięcia ergonomiczne wymagają współdziałania specjalistów różnych dziedzin: projektantów, inżynierów, specjalistów BHP i psychologów [1][2][3][7].
Obecne trendy i znaczenie interdyscyplinarności w ergonomii
Aktualne trendy w ergonomii skupiają się na humanocentrycznym projektowaniu — integracji ergonomii już na etapie tworzenia (np. podejście UX, design for all), co pozwala lepiej dopasować środowisko pracy i życia do potrzeb użytkowników bez konieczności licznych poprawek [3][2].
Stosowanie danych i pomiarów (ergonomia oparta na danych, analiza zachowań, systemy czujników) umożliwia tworzenie coraz bardziej indywidualnych rozwiązań, które zwiększają komfort i efektywność użytkownika [1][8]. W obliczu rozwoju pracy zdalnej i powszechnego korzystania z ekranów, rośnie też znaczenie ergonomii poznawczej i projektowania wspierającego zdrowie psychiczne [3].
Połączenie perspektyw: medycznej, psychologicznej i inżynierskiej otwiera nowe kierunki rozwoju ergonomii. Uwzględnienie dobrostanu psychicznego oraz aspektów psychososjalnych jest obecnie równie ważne jak czynniki fizyczne czy techniczne [5][7].
Znaczenie i efektywność ergonomii — dane i liczby
Biurowa ergonomia, a zwłaszcza jej fizyczny aspekt, ma bezpośrednie przełożenie na zdrowie użytkowników. Wysoki odsetek problemów mięśniowo-szkieletowych wśród pracowników biurowych i powiązane z tym schorzenia (bóle krzyża, szyi) są szeroko raportowane i mają bezpośredni związek z nieodpowiednią organizacją stanowiska [3][5].
Badania pokazują, że wdrożenie ergonomicznych rozwiązań (regulowanych mebli, szkoleń, korekt ustawień stanowisk) przekłada się na zmniejszenie liczby dni nieobecności w pracy, poprawę wydajności, a także wzrost subiektywnego komfortu pracowników [1][2][7][9]. Zastosowanie ergonomii na wielu płaszczyznach — fizycznej, poznawczej i organizacyjnej — daje najlepsze efekty i chroni przed przenoszeniem obciążeń z jednego obszaru na drugi.
Podsumowanie podziału ergonomii w pracy i życiu codziennym
Podział ergonomii na ergonomię fizyczną, poznawczą i organizacyjną wraz z praktycznymi podejściami koncepcyjnym i korekcyjnym stanowi fundament projektowania bezpiecznego, zdrowego i komfortowego środowiska pracy oraz życia codziennego [3][4][1][2]. Kompleksowe podejście, integracja rozwiązań oraz interdyscyplinarna współpraca specjalistów są kluczowe dla osiągania trwałych efektów w ochronie zdrowia i zwiększeniu efektywności użytkowników.
Źródła:
- [1] https://www.bhp-ciolka.com.pl/ergonomia-pracy-stanowiska-pracy/
- [2] https://interviewme.pl/blog/ergonomia
- [3] https://elearning.ciop.pl/mod/book/view.php?id=244&chapterid=924
- [4] https://pl.wikipedia.org/wiki/Ergonomia
- [5] https://nop.ciop.pl/opracowane/M1-1.htm
- [6] https://www.livecareer.pl/zycie-zawodowe/ergonomia
- [7] https://www.gov.pl/attachment/a931a8c9-fc64-4317-969c-f0b7ddebfd74
- [8] https://blog.item24.com/pl/produkcja-manualna/ergonomia-znaczenie-zadania-i-historia/
- [9] https://ckukutno.pl/materialy/get/65b5ce68b5ed7ac9ce6c7380a9baf91d
fizjoterapeutaiprawo.pl to specjalistyczna platforma łącząca świat fizjoterapii z rzeczywistością prawną. Portal dostarcza praktycznej wiedzy dla fizjoterapeutów prowadzących własne gabinety i wszystkich zainteresowanych bezpieczną praktyką zawodową.